Start Wystawy czasowe - Niebo na Ziemi.

Niebo  na  Ziemi.

10. 10.  - 10. 11. 2007 r.

 

 

Wystawa ikon z kolekcji Muzeum Zamek Górków  w Szamotułach.

 

Ikony przeżywają w ostatnim czasie prawdziwy renesans o czym świadczą  liczne wystawy oraz rosnąca liczba poświęcanych im publikacji. Wystawa „Niebo na Ziemi” zorganizowana w ramach II Poznańskich Dni Kultury Prawosławnej jest niewątpliwie kolejnym tego dowodem Zaprezentowanych zostanie na niej 50 ikon rosyjskich  pochodzących z XVIII i XIX w., oraz 50 niewielkich ikon wykonanych w technice emalii (tzw. drobnica) pochodzących z XIX w..  Obiekty  stanowią cześć bogatej kolekcji ikon Muzeum Zamek Górków w Szamotułach, uzupełnionej o 3 ikony z kolekcji Muzeum Archidiecezjalnego w Poznaniu (Chrystus Pantokrator i Hodegetria na ikonostasie oraz ikona świąteczna na pulpicie)

Głównym celem wystawy „Niebo na Ziemi” jest próba poprowadzenia widza poza potoczne rozumienie i odbieranie ikony. Ekspozycja nawiązuje swoim charakterem do wnętrza cerkwi gdzie główne miejsce zajmuje ikonostas (pokryta ikonami przegroda oddzielająca przestrzeń ołtarzową od nawy). Przywołanie sakralnej przestrzeni świątyni, śpiew chóru oraz żywe światło świec podkreślić mają pozamaterialny wymiar ikony. Wyjątkowa atmosfera cerkwi, której wnętrze poprzez obecność ikon staje się pełnym harmonii „Niebem na Ziemi” pozwoli widzom na prawdziwe i pełne spotkanie z ikonami.

Na wystawie pokazane zostaną ikony prezentujące najpopularniejsze typy kanoniczne ikon Chrystusa i Bogurodzicy. Znajdą się wśród nich m.in. Mandylion „obraz nie ręką ludzką uczyniony” (acheiropityczny) przedstawiający odbicie twarzy Zbawiciela na białej chuście uważany za najstarszy i najwierniejszy portret Chrystusa, Hodegetria  przedstawiająca Marię z Dzieciątkiem na ręku uważana za dzieło ewangelisty św. Łukasza, który zgodnie z tradycją trzykrotnie sportretował Marię za życia oraz ikony świętych i wielopolowe.

Wśród prezentowanych ikon na szczególną uwagę zasługują dzieła powstałe w Palech jednym z najważniejszych ośrodków malarstwa ikonowego na terenie Rosji w XIX wieku. W tej niewielkiej wiosce położonej w okolicach Włodzimierza malarstwem ikon zajmowało się ok. 600 osób. Kultywowano tu tradycyjny podział pracy i techniki wykonania. Na odpowiednio przygotowane podobrazie najpierw rysownik nanosił kontury, później malarz pokrywał ikonę złotem, malował tło, budowle, szaty a na końcu twarze. Ostatnią czynnością było wykonanie napisów: imion postaci lub scen przedstawionych na ikonie. Napis stanowił gwarant wierności przedstawienia wobec wzorów potwierdzając że osoba przedstawiona na ikonie jest w niej rzeczywiście obecna co ostatecznie przypieczętowywał obrzęd poświęcenia ikony. Powstające w warsztatach  w  Palech ikony łączą w sobie rzemieślnicze, techniczne mistrzostwo wykonania ze wspaniałym stylem malarskim operującym niezwykle delikatnym, precyzyjnym rysunkiem oraz wspaniałą kolorystyką.

Równie interesująca jest kolekcja niewielkich ikon wykonanych w technice emalii (tzw. drobnica). Technika emalii polega na nakładaniu sproszkowanego szkła lub barwnych ceramicznych powłok na metalowe podłoże. Emaliowane plakietki o rozmaitych kształtach okrągłe, owalne lub prostokątne zwane drobnicą z powodu swoich niewielkich rozmiarów były niezwykle popularne w Rosji w XVIII i XIX wieku. Wykonywano je jako elementy zdobnicze naczyń i opraw ksiąg używanych w liturgii, jako ozdoby szat kapłańskich lub ślubnych diademów. Powstawały również jako ikony podróżne, ikony-pamiątki miejsc świętych dla wędrujących pielgrzymów, czy też do noszenia na szyi. Muzeum Zamek Górków w Szamotułach posiada jedyną w Polsce kolekcję tych wyjątkowych zabytków. Jak pisze dyrektor muzeum Michał Kruszona: Małe wizerunki często o wymiarach mniejszych od pudełka zapałek, przedstawiają nam świat znany z baśniowych ilustracji. Zamieszkują go anioły, cudotwórcy i smoki. Święci stojący na straży boskiego porządku mają dodawać otuchy, wszędzie tam gdzie kontakt z tradycyjną ikoną bywa ograniczony ( ...).

Krótka historia ikony

Ikony pojawiły się u samych początków chrześcijaństwa kiedy Kościół stanowił jedność. Na ich powstanie istotny wpływ miała tradycja i spuścizna świata antycznego oraz  wczesnochrześcijańskie środowiska monastyczne Syrii, Egiptu, Palestyny. Szybko zdobyły sobie wielkie uznanie stając się przedmiotami szczególnej czci i kultu. Ich specyficzny język formalny zrywał z iluzyjnym odtwarzaniem rzeczywistości na rzecz ukazania prawdziwej istoty bytu. Wierność wobec tradycyjnych kanonów i schematów ikonograficznych, przestrzeganie najdrobniejszych szczegółów techniki wykonania, stała się gwarantem dotarcia do prawdy, pierwowzoru piękna – Boga.  Istotna cenzura w historii rozwoju ikony nastąpiła w VIII w., kiedy to rozgorzał w Bizancjum na ponad sto lat spór o kult obrazów (ikonoklazm). Głosy sprzeciwu wobec kultu i sporządzania portretów Chrystusa, Marii i świętych towarzyszył im od samego początku. Ich przeciwnicy powołujący się na teksty Starego Testamentu upatrywali w czci dla malowanych wizerunków bałwochwalstwa zasługującego na potępienie. Walka o kult obrazów zakończona zwycięstwem ich obrońców przyczyniła się w sposób bezpośredni do wypracowania teologicznych i estetycznych podstaw determinujących dalszy rozwój artystyczny ikony oraz ustalenia jej znaczenia i miejsca w oficjalnym kulcie kościelnym oraz praktykach religijnych wiernych. Od tego momentu ikony na stałe pojawiły się w oficjalnym kulcie Kościoła Wschodniego jako przedmioty kontemplacji i nieodłączny element liturgii, źródło cudownej mocy za pośrednictwem których, dochodzi do spotkania z Chrystusem, Matką Boską, Świętymi.

Kurator wystawy : Wojciech Luchowski

Kliknij w obraz aby otworzyć
Kliknij w obraz aby otworzyć
Kliknij w obraz aby otworzyć

Niebo na Ziemi

Ikony będące jednocześnie dziełami sztuki i przedmiotami kultu stanowią nierozerwalną część tradycji Kościoła Wschodniego, są nieodłącznym elementem liturgii, przedmiotem kontemplacji za pośrednictwem którego, dochodzi do spotkania z Chrystusem, Matką Boską, Świętymi. Sakramentalnym uczestnikiem istoty Boga, miejscem Jego obecności. Źródłem cudownej mocy. Ich obecność pojmowana jako dobroczynna i opiekuńcza, opanowała niemal wszystkie aspekty ludzkiego życia, od narodzin do śmierci.

Ikony prezentowane w muzeach pozbawione swojego naturalnego, sakralnego otoczenia postrzegane są często wyłącznie jako obrazy o tematyce religijnej, dewocyjne wizerunki z postaciami świętych wykonane w archaicznym stylu. Traktowanie ikony wyłącznie formalistycznie, jako dzieła sztuki zawęża jej pojmowanie. Prawdziwe i pełne znaczenie wykracza bowiem poza jej formę i materialność.

Specyficzny język formalny ikony zrywając z iluzyjnym odtwarzaniem rzeczywistości ukazuje prawdziwą istotę bytu. Wierność wobec tradycyjnych kanonów i schematów ikonograficznych, przestrzeganie najdrobniejszych szczegółów techniki wykonania stały się gwarantem dotarcia do Prawdy. Artysta kierując swoją świadomość w stronę pierwowzoru piękna – Boga, użycza jedynie swoich dłoni dla stworzenia malowidła, które dzięki przestrzeganiu wymienionych zasad posiada nadrealną łączność z pierwowzorem postaci ukazanej na obrazie, stając się dziełem samego Boga poprzez Ducha Św. Posługiwanie się formami widzialnego świata zawierającymi w swojej istocie emanację boskiego piękna i stanowiącymi jego odbicie umożliwiło dotarcie człowiekowi poprzez to co widzialne, ziemskie do tego co niewidzialne, boskie.

Współczesny świat zdominowany został przez kulturę wizualną z jej fragmentarycznością i momentalnością. Codziennie atakowani jesteśmy tysiącami obrazów, które zjawiają się przed naszymi oczami na sekundę tylko po to, by ustąpić miejsca kolejnym. W chaosie zmiennych, ulotnych wrażeń człowiek zaczyna rozpaczliwie poszukiwać równowagi, spokoju, autentyczności. Ucieczka przed multimedialną cywilizacją okazuje się jednak niemożliwa. W tym kontekście ikona nabiera szczególnego znaczenia. Trwająca niezmiennie, dostojna jeszcze silniej uwidacznia swoją przynależność do innej rzeczywistości, z którą posiada nadrealną łączność. Staje się drogowskazem w poszukiwaniu prawdziwego Obrazu. Miejscem spotkania świata widzialnego z niewidzialnym, sacrum z profanum. Niebem na Ziemi.

Wojciech Luchowski